سخنان نورانی
از كتاب تحف العقول-ترجمه جعفرى، ص: 207
از امام أبي محمّد حسن بن على- صلوات و رحمت و بركات خداوند بر آن دو باد- نوه پرهيزگار رسول خدا صلّى اللَّه عليه و اله و سلّم، گفتارى طولانى [در حكمت، اندرز، و زهد و امثال آن] روايت شده كه آن مجموعه پاسخ و پرسشى است در زمينههاى گوناگون كه پدر بزرگوار آن حضرت عليهما السّلام يا فرد ديگرى از او بعمل آورده است.
از آن حضرت سؤال شد: زهد چيست؟ فرمود: دل دادن به پرهيزگارى و دست كشيدن از دنيا.
-: حلم چيست؟ فرمود: فرو خوردن خشم و خويشتن دارى.
-: سداد چيست؟ فرمود: راندن بدى با خوبى.
-: شرف چيست: فرمود:نيكوكارى با فاميل و پذيرفتن جريمه ايشان.
-: شجاعت و مردانگى چيست؟فرمود: دفاع از پناهنده، و پايدارى در ميادين نبرد و جمله حوادث، و دليرى بهنگام پيش آمد ناگوار.
-: سرافرازى چيست؟ فرمود: در غرامت ببخشى و از گناه درگذرى.
-: بزرگوارى چيست؟ فرمود: نگاهدارى دين و آئين، و خويشتن دارى، و نرمخوئى، و دقّت در عمل، و پرداخت حقوق، و مهرورزى با مردم.
-: كرم چيست؟ فرمود: بخشش پيش از درخواست، و غذا دادن و سير كردن مردم در زمان قحطى.
-: پستى چيست؟ فرمود: توجّه در ناچيز، و دريغ از ناقابل.
-: فرومايگى چيست؟ فرمود: كاستى در بخشش، و دشنام و ناهنجارى در گفتار.
-: بلند نظرى چيست؟ فرمود: بخشش در خوشى و ناخوشى (رفاه و تنگدستى).
-: تنگ نظرى (بخل) چيست؟ فرمود: آنچه را از مال كه نزد توست شرف بندارى، و آنچه را كه بخشيدهاى خسارت.
-: برادرى چيست؟ فرمود: برادرى نمودن در سختى و راحتى.
-: نامردى (بزدلى) چيست؟ فرمود: جسارت بر دوست، و ترس از دشمن.
-: بىنيازى چيست؟ فرمود: قناعت نفس به روزى مقسوم هر چند اندك باشد.
-: فقر چيست؟ فرمود: حرص بسيار به هر چيز.
-: گشاده دستى و جود چيست؟ فرمود: بخشش در حدّ توان.
-: كرم چيست؟ فرمود: خويشتن دارى در سختى و راحتى.
-: بيباكى چيست؟ فرمود: روياروئى با حريفان.
-: قدرت چيست؟ فرمود: سختگيرى و نبرد با زورمندان.
-: خوارى و ذلّت چيست؟ فرمود:ترسيدن به وقت راستى و درستى.
-: نادانى و نفهمى چيست؟ فرمود: ستيز نمودن با فرماندهات و آن كسى كه بر آسيب تو قادر است.
-: برترى و مزيّت چيست؟فرمود: بجا آوردن خوبى و صرف نظر از بدى.
-: دورانديشى چيست؟ فرمود:صبر بسيار و مداراى با حاكمان و احتياط از تمام مردم.
-: شرف چيست؟ فرمود: همراهى با برادران و نگاهدارى از همسايگان.
-: ناكامى و محروميت چيست؟ فرمود: واگذاشتن نصيب و بهرهات وقتى به تو روى آورده (پشت پا زدن به بخت و اقبال).
-: بىعقلى (سفاهت) چيست؟ فرمود: پيروى فرومايگان و همراهى گمراهان.
-: درماندگى در گفتار چيست؟ بازى با ريش و سرفه [به عمد] كردن هنگام صحبت و گفتار.
-: شجاعت چيست؟ فرمود: سازگارى با ياران، و صبر و پايدارى به هنگام عيبجوئى.
-: زحمت چيست؟ فرمود: سخن در آنچه كه به تو مربوط نيست.
: نادانى و كم خردى چيست؟ فرمود: ندانستن نفع و ضرر مالى و بىاعتنائى به آبرو.
-: پستى و فرومايگى چيست؟ فرمود: همه چيز را براى خود خواستن، و يارى ندادن همسر.
از كتاب طرائف الحكم يا اندرزهاى ممتاز، ترجمهج1، ص: 12
(1) 18- و نيز در همان جلد: باب «علومى كه مردم مأمور بتحصيل آنند» (از كتاب دعوات راوندى) نقل شده كه حضرت حسن بن على عليه السّلام فرمود: عجب و شگفت است از كسى كه در خوراكيهاى خود كمال دقت را دارد، چگونه در معارف خود فكر و انديشه نميكند، شكم خود را از آنچه موجب آزار او است دور ميدارد ولى در سينه خود آنچه سبب هلاكت اوست جاى ميدهد.
اى برادر تو همين انديشهاى ما بقى تو استخوان و ريشهاى
گر بود انديشهات گل گلشنى ور بود خارى تو هيمه گلخنى
از كتاب شريف طرائف الحكم يا اندرزهاى ممتاز، ترجمهج1، ص: 190
(1) 387- در جلد هفدهم بحار: باب «مواعظ حسن بن على عليه السّلام و اندرزهاى او» (در كتاب كشف الغمه) است كه آن حضرت فرمود: ياد ده بمردم علم و دانش خود را، و ياد گير علم و دانش ديگران را، كه در اين صورت هم علم خود را محكم و استوار كردهاى (از جهت ياد دادن آن، زيرا هر اندازه علوم مدركه و فرا گرفته شده مكرر شود بهتر ملكه و و ثابت در قلب مىشود چنانچه معروف است: «الدرس حرف و التكرار الف» و هم ياد گرفتهاى آنچه را كه نميدانستى.
(2) 388- و نيز در همان كتاب و باب: (در كتاب العدد) است كه آن حضرت فرمود:
خداى با عزت و جلالت نگشود باب دعا و مسألت را بر كسى (يعنى توفيق دعا بكسى مرحمت نفرمود) كه منع فرمايد و به بندد بر او درب اجابت را، و باز نفرمود بر وى كسى باب عمل را (يعنى توفيق عبادت و طاعت و كارهاى نيك را لطف ننموده) پس بسته باشد بروى او باب قبول را، و باز نفرمود براى بندهاى باب شكر و سپاسگزارى را كه به بندد بر او باب زياد شدن (نعمتها) را.
شكر نعمت نعمتت افزون كند كفر نعمت از كفت بيرون كند
از كتاب طرائف الحكم يا اندرزهاى ممتاز، ترجمهج2، ص: 444
1617- در امالى صدوق: (مجلس شصتم) از عبد اللَّه بن حسن بن حسن بن على از پدرش از جدش (ع) روايت شده كه رسول خدا (ص) فرمود: كسى كه بگويد صلّى اللَّه على محمد و آله (رحمت و درود خدا بر محمد و آل او باد) خداوند جل جلاله بفرمايد (اى بنده من) رحمت خدا بر تو باد، پس بايد بسيار بر پيغمبر و آل او صلوات فرستاد، و كسى كه بگويد صلّى اللَّه على محمد و نگويد على آله (يعنى طلب رحمت براى پيغمبر بكند و براى عترت و آل او طلب رحمت ننمايد چنانچه جماعتى از سنيان و ناصبىها بجهت آنكه داراى ولايت و محبت آل محمد نيستند عمدا صلوات بر آل محمد را ترك ميكنند) بوى بهشت را نيابد در حالى كه بوى آن از مسافت پانصد سال راه استشمام مىشود.